ҚАРЖЫЛЫҚ САУАТТЫЛЫҚ – ЖЕКЕ ТҰРАҚТЫЛЫҚТЫҢ НЕГІЗІ

         Негізінен алғанда ақшаны табу мен оны дұрыс басқару – бір-бірінен бөлек ұғым болып табылады. Қазіргі жағдайда азаматтың қаржылық сауаты оның тапқан кірісінің көлемімен ғана емес, сол кірісті жоспарлау, қарызды есептеу, жинақ қалыптастыру және қаржылық тәуекелді бағалау қабілетімен өлшенеді. Қазақстандағы соңғы статистикалық көрсеткіштер бұл мәселенің күнделікті өмір үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетіп отыр.

          Статистикалық зерттеулер 2026 жылғы тамызда Қазақстандағы жылдық инфляция 9,8 пайызды құрағанын көрсетті. Оның ішінде азық-түлік бағасы 9,5 пайызға, азық-түлікке жатпайтын тауарлар 11,4 пайызға, ақылы қызметтер 8,9 пайызға қымбаттаған. Түркістан облысында жылдық инфляция 11,3 пайыз болды. Яғни, табыс көлемін бұрынғы деңгейде сақтаған отбасының нақты сатып алу мүмкіндігі бағаның өсуіне байланысты өзгереді. Мұндай жағдайда отбасы бюджетін алдын ала жоспарлау жай ғана үнемдеу құралы емес, күнделікті қаржылық қажеттілікке айналады.

         Еліміздің Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанда халықтың жан басына шаққандағы орташа ақшалай табысы 1 455 065 теңгені құрады. Бұл көрсеткіш алдыңғы кезеңмен салыстырғанда 9,5 пайызға өскен. Алайда халықтың жан басына шаққандағы ақшалай шығысы 1 292 914 теңге болды. Тұтынуға пайдаланылған табыс 1 311 454 теңгені құраған. Бұл сандардың өзі отбасы бюджетінің құрылымын түсінудің маңызын көрсетеді. Түскен қаражаттың барлығы еркін жұмсалатын ақша емес. Оның бір бөлігі күнделікті тұтынуға, тұрғын үйге, көлікке, білімге, денсаулыққа және басқа да міндетті шығындарға кетеді. Сондықтан қаржылық сауаттың алғашқы деңгейі – адамның өзінің нақты табысын және тұрақты шығынын білуінен басталады.

           2025 жылғы халықтың ақшалай табыстарының құрылымында еңбек қызметінен түсетін табыстың үлесі 74,9 пайыз болды. Оның 66,6 пайызы жалдамалы жұмыстан, 8,3 пайызы жалдамалы емес жұмыстан түскен. Әлеуметтік трансферттердің үлесі 18 пайызды құрады. Бұл жерде маңызды мәселе – табыстың көлемінен бұрын оның тұрақтылығы. Бір реттік немесе тұрақсыз кіріске сүйеніп ұзақ мерзімді несие алу отбасы бюджетіне қосымша тәуекел әкелуі мүмкін. Ал, тұрақты табыстың белгілі бір бөлігін жинаққа бағыттау күтпеген шығындар кезінде қарызға жүгіну қажеттілігін азайтады.

         Қазақстандағы қаржы нарығының көлемін несие көрсеткіштері де аңғартады. 2026 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша екінші деңгейдегі банктердің халыққа берген кредиттері 26,1 триллион теңгеге жетті. Бұл көрсеткіш 2026 жылдың басынан бері 5,5 пайызға өскен. Оның ішінде тұтынушылық қарыз көлемі 17,4 триллион теңге, ипотекалық қарыз 7,6 триллион теңге болды. Тұтынушылық кредиттер жыл басынан бері 4,6 пайызға, ипотекалық қарыздар 9,7 пайызға өскен. Бұл жерде қаржылық сауаттың нақты практикалық маңызы көрінеді. Несие алар алдында азамат ай сайынғы төлемге ғана емес, қарыздың жалпы құнына, сыйақы мөлшерлемесіне, мерзіміне және өзінің тұрақты табысына қатысты төлем қабілетіне назар аударуы қажет.

         2026 жылғы шілдеде халыққа ұлттық валютада берілген кредиттер бойынша орташа сараланған сыйақы мөлшерлемесі 20,3 пайызды құрады. Ал тұтынушылық қарыздар бойынша бұл көрсеткіш 22,5 пайызға жетті. Мысалы, тұтынушы белгілі бір тауарды немесе қызметті бөліп төлеу арқылы сатып алғанда, оның жарнамадағы ай сайынғы төлеміне ғана назар аударуы мүмкін. Бірақ қаржылық сауаттылық тұрғысынан қарағанда негізгі сұрақ – тауардың бастапқы бағасы мен барлық төлемдерді қосқандағы соңғы құнының айырмасы. Ай сайынғы төлем аз көрінгенімен, ұзақ мерзімдегі жалпы шығын айтарлықтай болуы ықтимал. Сондықтан «несие төлемі ай сайынғы табысымның қанша бөлігін алады?» деген сұрақпен қатар «күтпеген жағдайда бұл төлемді қанша уақыт өтей аламын?» деген сұрақ та қойылуы керек.

        Несие көлемінің өсуімен бірге мерзімі өткен берешек мәселесі де назар аударуды қажет етеді. 2026 жылғы 1 тамызда банк секторындағы 90 күннен астам мерзімі өткен берешегі бар қарыздардың үлесі 4,1 пайызды немесе 1,9 триллион теңгені құрады. Халықтың кредит портфеліндегі мұндай қарыздардың көлемі 1,2 триллион теңге болды. Бұл көрсеткіш барлық қарыз алушының төлем қабілетсіз екенін білдірмейді. Алайда ол несие міндеттемесін бағалаудың маңызын көрсетеді. Қарыз алу туралы шешім тек бүгінгі табысқа емес, бірнеше ай немесе бірнеше жылға есептелуі керек.

          Қаржы ұйымдарымен байланысты мәселелер бойынша азаматтардың өтініштері де аз емес. 2025 жылы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі қаржы ұйымдары мен коллекторлық агенттіктердің қызметіне қатысты жеке және заңды тұлғалардың 164 мың өтінішін қараған. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 29,1 пайызға көп. Өтініштердің 51,5 пайызы банктерге, 36,7 пайызы микроқаржы ұйымдарына қатысты болған. Көрсеткіштердің ішінде қарыз мәселесіне байланысты өтініштердің елеулі үлесі бар. 2026 жылғы наурыздағы мәлімет бойынша Агенттікке түскен өтініштердің негізгі бөлігі – қарыз бойынша берешекті реттеу мәселелеріне қатысты болған. Демек, қаржылық сауаттылықты тек «ақшаны үнемдеу» ұғымымен шектеу дұрыс емес. Азамат өзінің қарыз алушы ретіндегі құқықтарын, кредит шартының талаптарын, мерзімі өткен берешектің салдарын және қаржы ұйымына жүгіну тәртібін де білуі қажет.

          Қаржылық сауаттылықтың тағы бір маңызды бөлігі – қаржылық жинақты дұрыс  қалыптастыру. Ұлттық Банктің мәліметтері халықтың банктердегі салымдары көлемінің айтарлықтай екенін көрсетеді. Салымдардың құрылымы ағымдағы шоттармен қатар мерзімді және жинақ депозиттерін де қамтиды. Жинақтың басты мақсаты міндетті түрде үлкен капитал қалыптастыру емес. Алғашқы кезеңде күтпеген шығындарға арналған қаржылық резерв құрудың өзі маңызды. Мысалы, тұрмыстық техника істен шығуы, денсаулыққа байланысты шығын, уақытша жұмыссыз қалу немесе басқа да жоспардан тыс жағдайлар отбасы бюджетін бұзуы мүмкін. Сондықтан ай сайынғы кірістің белгілі бір бөлігін алдын ала белгіленген мақсатқа жинау қаржылық тәртіп қалыптастырады. Бұл жерде сомадан бұрын тұрақтылық маңызды: аз мөлшердегі қаражаттың жүйелі түрде жиналуы адамның шығындарын бақылауына мүмкіндік береді.

           Қазақстанда қаржылық сауаттылықты бағалау бойынша да нақты көрсеткіш бар. 2025 жылы жүргізілген зерттеу нәтижесінде қаржылық сауаттылықтың жиынтық индексі 42 пайызды құрады. 2024 жылы бұл көрсеткіш 41,2 пайыз болған. 2023 жылы – 40,5 пайыз, 2022 жылы – 40,3 пайыз, 2021 жылы – 39,52 пайыз болған. Яғни, көрсеткіш біртіндеп өсіп келеді. Бірақ индекс деңгейі қаржылық білімді арттыру қажеттілігі әлі де бар екенін көрсетеді.

          Бүгінгі таңда қаржылық сауаттылықтың мазмұны да өзгеріп келеді. Бұрын жеке қаржыны басқару негізінен банк картасы, депозит немесе несие мәселелерімен шектелсе, бүгінде оған цифрлық төлемдер, онлайн несие, инвестиция, киберқауіпсіздік, қаржылық алаяқтықтан қорғану және дербес деректерді сақтау мәселелері қосылды.

          2026 жылы Ұлттық Банк қаржылық сауаттылық бойынша жаңа білім беру материалдарын іске қосты. Оларда инфляция, кредиттеу, бөліп төлеу, инвестициялау, қаржылық алаяқтық және қаржы пирамидалары сияқты тақырыптар қамтылған.

        Қаржыны басқару дағдысын ересек адам болғаннан кейін қалыптастыру кей жағдайда кеш болуы мүмкін. Ақшаны жоспарлау, қажеттілік пен қалауды ажырату, жинақ жасау және қауіпсіз төлем жүргізу дағдылары балалық шақтан қалыптасады. Бұл бағытта 2026 жылы алғашқы республикалық қаржылық сауат олимпиадасының өткізілуі назар аударарлық. Ұлттық Банк, Оқу-ағарту министрлігі және «Дарын» орталығы ұйымдастырған олимпиаданың мектепішілік кезеңіне еліміз бойынша 3500 мектептен 46 мыңнан астам оқушы қатысты. Сонымен қатар 2025–2026 оқу жылында Ұлттық Банк пен «Өрлеу» ұлттық біліктілікті арттыру орталығы бірлесіп, «Жаһандық құзыреттілік» және «Кәсіпкерлік және бизнес негіздері» пәндерін оқытатын 9 378 педагогты қаржылық сауат бағытында оқытқан. Бұл жұмыстардың тиімділігі тек оқыту саны арқылы емес, адамның алған білімін күнделікті шешімдерде қолдануымен өлшенуі тиіс. Мысалы, оқушы отбасы бюджетінің қалай құрылатынын, несие мен депозиттің айырмасын, пайыздық мөлшерлеменің мәнін түсінсе, кейін қаржылық шешім қабылдауда ақпаратты саналы түрде салыстыра алады.

         Қаржылық сауаттылықты күрделі экономикалық терминдерді білумен шатастыруға болмайды. Оның күнделікті өмірдегі өлшемі – қарапайым әрекеттерден көрінеді: айлық табыс пен шығынды есептеу, қарыздың жалпы құнын білу, шартты оқымай қол қоймау, қажетсіз кредит алмау, жинақ қалыптастыру, қаржылық алаяқтық белгілерін ажырату және өз құқықтарын білу.

         2026 жылғы инфляция деңгейі, халықтың 26,1 триллион теңгелік кредит портфелі және мерзімі өткен 1,2 триллион теңгелік халық қарызы қаржы мәселесінің жеке адамның ғана емес, қоғамның экономикалық тұрақтылығына қатысты екенін көрсетеді. Сондықтан, қаржылық сауаттылықты арттыру бір реттік ақпараттық науқанмен шектелмеуі керек.

         Қорыта айтар болсақ, бүгінгі таңда азаматқа нақты өмірлік жағдайларда шешім қабылдауға көмектесетін қаржылық білім қажет. Қанша табыс түседі? Қанша қаражат міндетті шығынға кетеді? Қанша соманы жинауға болады? Несие алған жағдайда жалпы қанша төленеді? Күтпеген жағдай туындаса, қаржылық резерв жеткілікті ме? Осы сұрақтарға алдын ала жауап бере алатын адам өз қаржысын бақылауды бастайды. Ал, қаржыны басқару мәдениеті бүгінде жеке отбасының тұрақтылығына ғана емес, қоғамдағы экономикалық жауапкершіліктің  қалыптасуына да әсер етеді.

Қалмұрат ДӘУЛЕТБАЕВ,

журналист.