СУПЕРБАКТЕРИЯЛАР АДАМЗАТҚА ҚАНДАЙ ҚАУІП ТӨНДІРЕДІ?

           Антибиотиктер бір кездері адамзатты көптеген қауіпті инфекциялардан құтқарып, медицинада жаңа дәуірдің басталуына жол ашты. Алайда бүгінде сол дәрілердің әсеріне төтеп беретін бактериялар көбейіп келеді. Ғалымдар бұл құбылысты микробтарға қарсы препараттарға төзімділік деп атайды. Егер мәселе дер кезінде шешілмесе, бұрын оңай емделген кейбір инфекциялар қайтадан өлімге әкелетін дертке айналуы мүмкін.

         Супербактериялар – антибиотиктердің біріне немесе бірнешеуіне төзімділік қалыптастырған бактериялар. Олар міндетті түрде жаңа пайда болған немесе бұрынғыдан да күшті микробтар емес. Негізгі қауіп – инфекцияны емдеуге арналған дәрілердің оларға бұрынғыдай әсер етпеуі.

       Бактериялардың төзімділігі табиғи жолмен де қалыптасады. Алайда, антибиотиктерді орынсыз қолдану бұл үдерісті жеделдетеді. Мәселен, вирустардан туындайтын тұмау мен суық тиюге антибиотик қабылдау ауруды емдемейді. Керісінше, дәріге төзімді бактериялардың іріктеліп, таралуына жағдай жасайды. Дәріні өз бетінше таңдау, емдеу тәртібін бұзу және антибиотиктерді медициналық көрсетілімсіз пайдалану да мәселені күрделендіреді.

        Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2025 жылы жарияланған жаһандық бақылау есебінде 2023 жылы зертханалық жолмен расталған бактериялық инфекциялардың шамамен әр алтыншысы антибиотиктерге төзімді болғаны көрсетілген. Бұл – жекелеген ауруханалармен шектелмейтін, әлемдік денсаулық сақтау жүйесіне әсер етіп отырған күрделі мәселе.

          Антибиотиктерге төзімділік тек ауыр операциялар немесе сирек кездесетін аурулар кезінде ғана қауіп төндірмейді. Ол несеп жолдарының, өкпенің, қанның және басқа да ағзалардың бактериялық инфекцияларын емдеуді қиындатуы мүмкін. Егер бастапқы тағайындалған дәрі әсер етпесе, дәрігерге басқа препаратты таңдау, қосымша зертханалық тексерулер жүргізу және емдеуді өзгерту қажет болады. Кей жағдайларда тиімді дәрілер азайып, емдеу ұзарып, асқыну қаупі артады. Бұл мәселе хирургиялық операциялар, ағза ауыстыру, қатерлі ісікке қарсы ем және қарқынды терапия үшін де маңызды. Мұндай медициналық көмектің қауіпсіздігі инфекциялардың алдын алуға және оларды тиімді емдеуге тікелей байланысты. Ал антибиотиктердің әсері әлсіреген жағдайда бұрын қалыпты тәуекелмен орындалатын медициналық процедуралар да күрделене түсуі ықтимал.

        ДДҰ-ның 2024 жылғы басым патогендер тізіміне антибиотиктерге төзімділігі ерекше алаңдататын 24 бактериялық қоздырғыш енгізілген. Олардың қатарында карбапенем тобының антибиотиктеріне төзімді Acinetobacter baumannii және кейбір ішек бактериялары, сондай-ақ рифампицинге төзімді туберкулез қоздырғышы бар. Бұл микроорганизмдерге қарсы жаңа емдеу тәсілдерін әзірлеу мен инфекциялардың таралуын бақылау аса маңызды.

          2024 жылы «The Lancet» ғылыми журналында жарияланған жаһандық зерттеу антибиотиктерге төзімді бактериялық инфекциялар 2021 жылы әлем бойынша шамамен 4,71 миллион өліммен байланысты болғанын, оның 1,14 миллионы тікелей осы төзімділікке жатқызылғанын көрсетті. Зерттеушілер қосымша шаралар қабылданбаса, 2050 жылы антибиотиктерге төзімділікке тікелей байланысты өлім-жітім жылына 1,91 миллионға, ал онымен байланысты өлім саны 8,22 миллионға жетуі мүмкін деп болжайды. Бұл сандар – болашаққа қатысты ғылыми болжам, нақты орындалатыны алдын ала белгілі көрсеткіш емес.

         Қатердің әлеуметтік-экономикалық салдары да аз емес. Инфекцияларды ұзақ емдеу медициналық шығынды арттырады, науқастың еңбекке қабілеттілігін төмендетеді және отбасыға қосымша ауыртпалық түсіреді. Әсіресе медициналық көмекке қолжетімділігі шектеулі елдерде тиімді дәрілердің жетіспеуі жағдайды одан әрі қиындатуы мүмкін. Сондықтан супербактериялар мәселесі тек медицина мамандарының емес, мемлекеттер мен тұтас қоғамның назарын талап етеді.

        Қауіптің алдын алу үшін не істеу керек? Ең алдымен, антибиотиктерді тек медицина маманының тағайындауымен қолдану қажет. Дәріні өз бетінше сатып алу, басқа адамға тағайындалған антибиотикті ішу немесе бұрын қалған дәріні қайта пайдалану дұрыс емес. Емдеу ұзақтығы мен қабылдау тәртібін дәрігер белгілейді. Егер дәрі әсер етпесе немесе науқастың жағдайы нашарласа, емді өздігінен өзгертпей, медициналық көмекке жүгіну керек. Сонымен қатар, инфекцияның алдын алу шараларының маңызы зор. Қолды дұрыс жуу, вакцинациядан өту, медициналық мекемелерде санитариялық талаптарды сақтау, тағам қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жұқпалы ауруларды дер кезінде анықтау антибиотиктерге қажеттілікті азайтуға көмектеседі. Ауруханаларда инфекциялардың таралуын бақылау, зертханалық диагностика мүмкіндіктерін дамыту және дәріге төзімділік туралы деректерді жүйелі жинау да шешуші рөл атқарады.

         Мәселені тек адам денсаулығы аясында қарастыру жеткіліксіз. Антибиотиктерді мал шаруашылығында және ауыл шаруашылығында жауапкершілікпен пайдалану, қоршаған ортаның ластануын азайту және адам, жануар мен экожүйе денсаулығын өзара байланысты қарастыратын «Біртұтас денсаулық» тәсілін дамыту қажет. Сонымен бірге жаңа антибиотиктер мен балама емдеу әдістерін зерттеуге инвестиция салып, дәріге төзімді инфекцияларды анықтайтын технологияларды жетілдіру маңызды.

         Қорыта айтсақ, супербактериялар – болашақта ғана туындауы мүмкін қауіп емес, қазірдің өзінде әлемдік денсаулық сақтау жүйесіне салмақ түсіріп отырған мәселе. Антибиотиктерді орынсыз пайдалану жалғаса берсе, олардың тиімділігі төмендеп, инфекцияларды емдеу қиындай түсуі мүмкін. Дегенмен, бұл үдерісті тежеуге болады: дәрілерді ұтымды қолдану, алдын алу шараларын күшейту, ғылыми зерттеулерді қолдау және халықаралық ынтымақтастықты дамыту қажет.