ҚАЗАҚСТАН СУ АЙДЫНДАРЫН ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУГЕ БАҒЫТ АЛДЫ

         Қазақстанда экологиялық жағдайы күрделі екі ірі су айдыны – Арал мен Каспий теңізін сақтау бағытындағы жұмыстар жаңа кезеңге қадам басты. Бірі – ондаған жылдар бойы тартылып, табиғи тепе-теңдігін жоғалтқан Солтүстік Арал болса, екіншісі – су деңгейінің төмендеуі алаңдаушылық туғызып отырған Каспий теңізі. Мемлекет бұл бағытта ауқымды жобаларды қолға алып, халықаралық ұйымдармен ынтымақтастықты күшейтуде.

         Арал теңізін қалпына келтіру – еліміздің экологиялық саясатындағы маңызды бағыттардың бірі. Соңғы жылдары Солтүстік Аралды сақтауға арналған жүйелі шаралардың нәтижесінде су көлемі біртіндеп артып келеді. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2026 жылғы 7 қазандағы мәліметіне сәйкес, Солтүстік Аралдағы су көлемі 23,4 миллиард текше метрге жеткен. Салыстырмалы түрде алғанда, 2022 жылы бұл көрсеткіш 19 миллиард текше метр болған. Соңғы жиырма жылдан астам уақыт ішінде теңіз аумағы 36 пайызға ұлғайып, су көлемі екі есеге жуық артқан, ал тұздылық деңгейі екі есе төмендеген. Бұл өзгерістер теңіз экожүйесінің біртіндеп қалпына келуіне мүмкіндік беріп отыр.

         Жұмыстың келесі кезеңі Көкарал бөгетін қайта жаңғыртумен байланысты. Үкімет пен Дүниежүзілік банк бірлесіп әзірлеген жоба аясында Солтүстік Аралдағы су деңгейін Балтық жүйесі бойынша 44 метрге дейін көтеру көзделген. Нәтижесінде теңіз аумағын 3,9 мың шаршы шақырымға, ал су көлемін 34 миллиард текше метрге дейін жеткізу жоспарланып отыр. Сонымен қатар Түркістан және Қызылорда облыстарындағы Арал–Сырдария бассейнінде суару жүйелерін жаңғырту мен автоматтандыруға бағытталған 160-тан астам жобаны жүзеге асыру қарастырылған. Мұндағы басты мақсат – суды үнемдеп, оның қосымша көлемін Солтүстік Аралға бағыттау.

         Аралды қалпына келтіру тек теңізге су жіберумен шектелмейді. Оның құрғаған табанынан көтерілетін тұзды шаң қоршаған ортаға, топыраққа және халық денсаулығына кері әсерін тигізеді. Сондықтан бұл аумақта сексеуіл мен құрғақшылыққа төзімді өсімдіктерді отырғызу жұмыстары жүргізілуде. Үкіметтің дерегінше, орман мелиорациялық жұмыстардың жалпы көлемі 1,1 миллион гектарға жеткен. Теңіз табанына 56,2 миллион сексеуіл көшеті отырғызылып, 3,4 мың тонна тұқым мен галофитті өсімдіктер егілген. Мұндай жұмыстар құм мен тұздың желмен таралуын тежеуге, топырақты бекітуге және табиғи ортаны жақсартуға бағытталған. <Cite refs={[«turn159080view0»]}/>

          Ал Каспий теңізіне қатысты жағдайдың өзіндік ерекшелігі бар. Мұнда негізгі мәселе – теңіз деңгейінің төмендеуі, су айдынының тайыздануы және соның салдарынан экожүйеге түсетін салмақтың артуы. Мамандар бұл үдеріске климаттың жылынуы, буланудың күшеюі және өзендер арқылы келетін су көлемінің өзгеруі әсер ететінін айтады. Қазақстан Үкіметі Каспийді сақтау жөніндегі мемлекетаралық бағдарлама әзірлеуге кірісіп, жағалаудағы мемлекеттермен ғылыми және практикалық ынтымақтастықты дамытуда. Сонымен бірге теңіз деңгейін бақылау, биоалуантүрлілікті сақтау, ластанумен күресу және Каспий итбалығының мекен ету ортасын қорғау мәселелеріне басымдық берілуде.

         Бұл бағыттағы халықаралық серіктестіктің нақты мысалы ретінде Жапония Үкіметі мен БҰҰ Даму бағдарламасының бірлескен бастамасын атауға болады. 2026 жылғы мамырда Каспий теңізінің су деңгейінің төмендеуіне байланысты орнықтылығын арттыруға бағытталған, құны 3 миллион АҚШ долларын құрайтын жоба іске қосылды. Оның аясында су ресурстарын басқару, ғылыми мониторинг жүргізу, деректер алмасу және Каспий маңы мемлекеттерінің өзара іс-қимылын күшейту көзделген. Бұл бастама теңіздегі өзгерістерді терең зерттеп, қабылданатын шешімдердің ғылыми негізін нығайтуға мүмкіндік береді.

        Арал мен Каспий мәселесін шешуде су ресурстарын тиімді пайдалану және көрші мемлекеттермен келісілген саясат жүргізу ерекше маңызға ие. Өйткені екі теңіздің де жағдайы трансшекаралық өзендерге, климаттық өзгерістерге және аймақ елдерінің су шаруашылығына тікелей байланысты. Сондықтан Қазақстан су дипломатиясын дамытып, су қоймаларының жұмысын үйлестіру, су үнемдеу технологияларын енгізу және ортақ экологиялық бастамаларды жүзеге асыру бағытында жұмыс жүргізуде.

        Қорыта айтқанда, Арал мен Каспийді сақтау – тек табиғатты қорғау шарасы емес, елдің экологиялық қауіпсіздігі мен болашақ ұрпақтың әл-ауқатына қатысты стратегиялық міндет. Солтүстік Аралдағы оң өзгерістер жүйелі жұмыстың нәтижеге жеткізе алатынын көрсетсе, Каспийдің жағдайы уақытылы әрі бірлескен әрекеттің қажеттігін аңғартады. Ең бастысы, бүгін қабылданған шешімдер теңіздердің табиғи байлығын сақтап, өңірдің тұрақты дамуына негіз болуы тиіс.