ӘЛЕМДЕГІ ЕҢ ҚОРҚЫНЫШТЫ ОРЫНДАР: ҮРЕЙДІҢ АСТАРЫНДА НЕ ЖАТЫР?

          Әлем картасында адамды ерекше қызықтыратын, сонымен қатар бойында үрей тудыратын мекендер аз емес. Олардың кейбірі табиғи құбылыстарымен таңғалдырса, енді бірі тарихи апаттар мен қайғылы оқиғалардың куәсіне айналған. Ал кейбір жерлердің айналасында ғасырлар бойы қалыптасқан аңыздар мен құпия әңгімелер сақталған. Бір қарағанда, мұндай орындардың қорқынышты сипаты тылсым құбылыстармен байланысты көрінуі мүмкін. Алайда мәселенің астарына үңілсек, олардың үрейлі бейнесін қалыптастыратын бірнеше нақты факторды байқауға болады. Олардың қатарында адам психологиясы, тарихи жады, табиғи орта және қауіп туралы түсінік бар.

         Мәселен, Жапониядағы Аокигахара орманының әлемге танылуына оның табиғи ерекшелігімен қатар, қайғылы оқиғалар мен қоғамдық түсініктер де әсер еткен. Фудзи тауының етегінде орналасқан бұл орман қалың ағаштарымен, жарық аз түсетін аумақтарымен және ерекше тыныштығымен белгілі. Адам табиғаттың осындай оқшау кеңістігінде өзін қоршаған ортадан алшақ сезінуі мүмкін. Психология тұрғысынан алғанда, белгісіздік пен бағдардан айырылу сезімі үрейді күшейтетін факторлардың бірі саналады. Сондықтан Аокигахара туралы тараған аңыздар оның табиғи келбетімен астасып, орманның жұмбақ мекен ретіндегі бейнесін қалыптастырған.

        Ал Украинадағы Чернобыль атом электр станциясының маңындағы Припять қаласы қорқыныштың мүлде басқа қырын көрсетеді. Бір кездері мыңдаған адам өмір сүрген қала Чернобыль апатынан кейін бос қалды. Бүгінде қаңыраған көпқабатты үйлер, қараусыз қалған мектептер мен тұрмыстық заттар өткен өмірдің ізін сақтап тұр. Бұл жердің үрейлі көрінісі елес туралы аңыздардан емес, адамзаттың технологиялық даму жолындағы үлкен қателігінен туындайды. Чернобыль оқиғасы ғылыми-техникалық прогрестің өзі қауіпсіздік талаптары сақталмаған жағдайда орасан зор зардап әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Сонымен қатар апат аймағы ядролық қауіпсіздік, экологиялық жауапкершілік және төтенше жағдайларға дайындық мәселелерінің маңызын еске салады.

         Италиядағы Повелья аралының төңірегінде де түрлі үрейлі әңгімелер қалыптасқан. Оның тарихы оба індеті мен бұрынғы медициналық мекемелерге қатысты оқиғалармен байланысты. Уақыт өте келе аралдың оқшау орналасуы, тарихи ғимараттарының қараусыз қалуы және халық арасында тараған аңыздар оны жұмбақ мекенге айналдырды. Дегенмен, мұндай орындарды бағалауда тарихи дерек пен ойдан шығарылған оқиғаны ажырата білу маңызды. Өйткені қорқынышты тақырыптағы ақпараттың бір бөлігі туристердің қызығушылығын арттыру үшін әсіреленіп берілуі мүмкін. Бұл құбылыс әлемдік туризмдегі «қараңғы туризм» деп аталатын бағыттың қалыптасуына да әсер етті. Оның мәні – адамдардың апат, соғыс, індет немесе тарихи қасірет болған жерлерге барып, өткен оқиғаларды танып-білуге ұмтылуы.

          Табиғи және адам әрекетінен туындаған қауіптердің тоғысқан үлгісін Намибиядағы Колманскоп қалашығынан көруге болады. Кезінде алмас өндірісі дамыған бұл елді мекен кен орындарының маңызы төмендеген соң біртіндеп бос қалған. Құм басқан ғимараттар табиғаттың адам қолымен салынған құрылыстарды уақыт өте қалай өзгерте алатынын көрсетеді. Ал Түрікменстандағы Дарваза газ кратері жер қойнауындағы газдың жануымен ерекшеленеді. Түнгі уақытта жалынға оранған алып шұңқыр ерекше көрініс қалыптастырғанымен, оның табиғи ортаға және қауіпсіздікке ықпалын да ескерген жөн. Мұндай нысандар табиғат байлығын игеру кезінде ұзақ мерзімді экологиялық салдарды алдын ала бағалаудың қажеттігін аңғартады.

         Жалпы алғанда, әлемдегі ең қорқынышты орындардың ортақ ерекшелігі – адамның белгісіздікке, қауіпке және өткен тарихтың ауыр іздеріне деген сезіміне әсер етуінде. Бір жерде үрей табиғи ортаның тосындығынан туындаса, екінші жерде ол адамзаттың өз қолымен жасаған қателіктерінің салдары ретінде көрінеді. Мұндай мекендерге қызығушылық таныту қалыпты құбылыс болғанымен, оларды тек қорқынышты көрініс немесе туристік нысан ретінде қабылдау жеткіліксіз. Әрбір орынның тарихи, әлеуметтік және экологиялық маңызын түсіну қажет. Өйткені кейде ең үлкен қорқыныш тылсым құбылыстарда емес, адам баласының табиғат заңдылықтарын елемеуінен, қауіпсіздікке немқұрайлы қарауынан және өткеннің сабақтарын ұмытуынан туындайды.